Vodič za investitore

Korišćenje geotermalnih resursa za proizvodnju električne energije ili visokoefikasne kombinovane proizvodnje električne i toplotne energije ili za zagrevanje prostora (direktno ili uz upotrebu toplotne pumpe) je veoma složeno i obavlja se u skladu sa brojnim propisima Republike Srbije. Ova aktivnost zadire u oblast prava geološkog istraživanja i rudarstva, energetskog prava, prava koje uređuje oblast planiranja i izgradnje, prava u oblasti životne sredine, vodnog prava, prava koje uređuje korišćenje poljoprivrednog zemljišta i dr.

Sagledavajući obimnost procedura neophodnih za izgradnju projekata koji koriste obnovljive izvore energije, Ministartvo rudarstva i energetike je u saradnji sa Programom ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP) pripremilo Vodič za investitore u obnovljive izvore energije, koji se u opštem slučaju odnosi i na getermalne elktrane.

U Republici Srbiji energetska i strategija održivog razvoja se implemetira na dva nivoa: na republičkom nivou, donošenje zakonskih akata, razvijanje dugoročnih planova i formiranje osnovnih pravaca i strategije za primenu principa održivog razvoja i na nivou lokalne samouprave, odnosno opštinski organa upravljanja.

Za korišćenje geotermalnih resursa nadležne su različite institucije koje se u zavisnosti od vrste i snage objekta nalaze na različitim nivoima, i to:

  • Institucije na republičkom nivou,
  • Institucije na nivou Autonomne pokrajine i
  • Institucije na nivou jedinice lokalne samouprave.

Zakoni koji regulišu upotrebu geotermalnih resursa:

  • Zakon o rudarstvu i geološkim istraživanjima (Sl. glasnik RS, br. 101/15): Ovim zakonom uređuju se mere i aktivnosti mineralne politike i način njenog ostvarivanja, uslovi i način izvođenja geoloških istraživanja mineralnih i drugih geoloških resursa, istraživanja geološke sredine, kao i geološka istraživanja radi prostornog i urbanističkog planiranja, projektovanja, izgradnje objekata i sanacije terena, način klasifikacije resursa i rezervi geotermalnih resursa i podzemnih voda, eksploatacija rezervi geotermalnih resursa, izgradnja, korišćenje i održavanje rudarskih objekata, postrojenja, mašina i uređaja, izvođenje rudarskih radova, upravljanje rudarskim otpadom, postupci sanacije i rekultivacije napuštenih rudarskih objekata, kao i nadzor nad sprovođenjem ovog zakona.
  • Zakon o vodama (Sl. glasnik RS, br. 30/10, 93/12 i 101/16): Ovim zakonom uređuje se pravni status voda, integralno upravljanje vodama, upravljanje vodnim objektima i vodnim zemljištem, izvori i načini finansiranja vodne delatnosti, nadzor nad sprovođenjem ovog zakona, kao i druga pitanja značajna za upravljanje vodama.
  • Zakon o zaštiti prirode (Sl. glasnik RS, br. 36/09, 88/10, 91/10 – ispravka i 14/16): Ovim zakonom uređuje se zaštita i očuvanje prirode, biološke, geološke i predeone raznovrsnosti kao dela životne sredine. Priroda kao dobro od opšteg interesa za Republiku Srbiju uživa posebnu zaštitu u skladu sa ovim zakonom i posebnim zakonima.
  • Zakon o zaštiti životne sredine (Sl. glasnik RS, br. 135/04, 36/09 dr.zakon, 36/09, 72/09 - dr. zakon, 43/11 – US i 14/16): Ovim zakonom uređuje se integralni sistem zaštite životne sredine kojim se obezbeđuje ostvarivanje prava čoveka na život i razvoj u zdravoj životnoj sredini i uravnotežen odnos privrednog razvoja i životne sredine u Republici Srbiji.
  • Zakon o proceni uticaja na životnu sredinu (Sl. glasnik RS, br. 135/04 i 36/09): Ovim zakonom uređuje se postupak procene uticaja za projekte koji mogu imati značajne uticaje na životnu sredinu, sadržaj studije o proceni uticaja na životnu sredinu, učešće zainteresovanih organa, organizacija i javnosti, prekogranično obaveštavanje za projekte koji mogu imati značajne uticaje na životnu sredinu druge države, nadzor i druga pitanja od značaja za procenu uticaja na životnu sredinu.
  • Zakon o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađivanja životne sredine (Sl. glasnik RS, br. 135/04, 36/09 i 25/15): Ovim zakonom uređuju se uslovi i postupak izdavanja integrisane dozvole za postrojenja i aktivnosti koja mogu imati negativne uticaje na zdravlje ljudi, životnu sredinu ili materijalna dobra, vrste aktivnosti i postrojenja, nadzor i druga pitanja od značaja za sprečavanje i kontrolu zagađivanja životne sredine.
  • Zakon o zaštiti vazduha (Sl. glasnik RS, br. 36/09 i 10/13): Ovim zakonom uređuje se upravljanje kvalitetom vazduha i određuju mere, način organizovanja i kontrola sprovođenja zaštite i poboljšanja kvaliteta vazduha kao prirodne vrednosti od opšteg interesa koja uživa posebnu zaštitu. Odredbe ovog zakona ne primenjuju se na zagađenja prouzrokovana radioaktivnim materijama, industrijskim udesima i elementarnim nepogodama.

Lista institucija Republike Srbije i njihove nadležnosti:

Za korišćenje obnovljivih izvora energije nadležne su različite institucije koje se u zavisnosti od vrste i snage objekta nalaze na različitim nivoima, i to:

  1. Institucije na republičkom nivou;
  2. Institucije na nivou Autonomne pokrajine Vojvodine, i
  3. Institucije na nivou jedinice lokalne samouprave.

U skladu sa Zakonom o ministarstvima (Službeni glasnik RS, br.44/14, 14/15, 54/15, 96/15, 62/17) organi državne uprave na republičkom nivou u čijoj nadležnosti se nalaze geotermalni resursi su:

  1. Ministarstvo rudarstva i energetike;
  2. Ministarstvo zaštite životne sredine;
  3. Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede 
  4. Ministarstvo građevinarstva, saobraćaja i infrastrukture;

Dodatno, pored ministarstava, geotermalni resursi su u nadležnosti i određenog broja posebnih organizacija i drugih institucija, i to:

  1. Zavod za zaštitu spomenika kulture;
  2. Zavod za zaštitu prirode Srbije
  3. Jedinica lokalne samouprave, odeljenje zaduženo za poslove urbanizma

Institucije koje su nadležne na nivou Autonomne pokrajine Vojvodine su:

  1. Pokrajinski sekretarijat za energetiku i mineralne sirovine,
  2. Pokrajinski sekretarijat za energetiku, građevinarstvo i saobraćaj
  3. Pokrajinski zavod za zaštitu prirode

Eksploatacija geotermalnih resursa

Oblast istraživanja i eksploatacije geotermalnih resursa reguliše Zakon o rudarstvu i geološkim istraživanjima iz 2015. godine. Projekat eksploatacije geotermalnih resursa predstavlja završnu fazu u procesu dobijanja dozvole za korišćenje prirodnog resursa tj. eksploatacionog prava. On predstavlja sublimaciju svih sprovedenih istraživanja. U njemu se sagledavaju overene rezerve i daje se pregled kvanitativnih i kvalitativih karakteristika eksploatisanih resursa.

Eksploatacija resursa mora da se izvodi na način kojim se obezbeđuje optimalno geološko, tehnički izvodljivo i ekonomski isplativo iskorišćenje ležišta i resursa, bezbednost ljudi, objekata i imovine. Na području koje predstavlja zaštićeni prostor prirode, celinu od kulturno – istorijskog i graditeljskog značaja, turističko – rekreativnu celinu, izvorište od posebnog značaja i drugi zaštićeni prostor, eksploatacija resursa može da se odobri pod uslovima koje u skladu sa posebnim zakonom izdaju nadležni organi i organizacije za izdavanje uslova za uređenje prostora, zaštite životne sredine i prirode, kulturnog nasleđa i drugi organi i organizacije nadležni za odgovarajuću oblast koja se odnosi na zaštićeni prostor.

Nosilac eksploatacije, isto kao i nosilac istraživanja, može biti privredno društvo, odnosno drugo pravno lice ili preduzetnik kojem je odobreno eksploataciono polje (Član 3, stav 41 Zakon o rudarstvu i geološkim istraživanjima) i/ili eksploatacija rezervi geotermalnih resursa od strane nadležnog organa. Nosilac eksploatacije ne može biti lice koje ima prispele, a neizmirene obaveze.

Eksploatacija može biti površinska, podzemna i podvodna. Bez obzira na mesto izvođenja radova, eksploatacija, mora da se izvodi uz pridržavanje mera bezbednosti i zdravlja na radu i mere zaštite radne i životne sredine. Samim tim, svako eksploataciono polje mora imati zaštitni prostor u kome eksploatacija nije planirana niti se izvodi, već predstavlja prostor koji razdvaja eksploataciona polja i omogućava da u jednom trenutku vremena, nosilac eksploatacije za isti prostor može tražiti istražno pravo ukoliko postoje indicije da se geotermalni resursi nalaze i van postojećih garanica eksploatacionog polja.

Utvrđivanje eksploatacionog prostora i količine rezervi i/ili resursa geotermalnih resursa niske entalpije vrši se na osnovu rešenja o odobrenju za eksploatacioni prostor i količinu rezervi i/ili resursa koje izdaje Ministarstvo, odnosno nadležni organ autonomne pokrajine, na zahtev privrednog društva, pravnog lica ili preduzetnika.

Uslovi za primenu geotermalne energije za potrebe fizičkog lica / domaćinstva

Naše zakondavstvo razlikuje primenu geotermalne energije za zagrevanje porodičnog domaćinstva fizičkog lica i drugu primenu geotermalne energije.

Praćenje i kontrolu istraživanja geotermalnih resursa za potrebe snadbevanja toplotnom energijom porodičnog domaćinstva fizičkog lica vrši jedinica lokalne samouprave. U domene nadležnosti ove jedinice spada i praćenje i kontrola korišćenja petrogeotermalnih resursa za iste potrebe.

Fizičko lice koje vrši istraživanja dužno je da početak istraživanja prijavi nadležnom organu za poslove urbanizma i da dostavi podatke o načinu, cilju, dinamici istraživanja, nazivu lokaliteta i izvođaču radova.

Kada završimo sa istraživanjima, pristupa se izradi izveštaja o istraženim petrogeotermalnim resursima na osnovu kojeg se izdaje odobrenje za snadbevanje geotermalnom energijom porodičnog domaćinstva fizičkog lica.

Geotermalni resursi se mogu koristiti i za potrebe vodosnadbevanja i tada se uz prijavu podnosi dodatno i analiza vode sa podacima o biološkim i fizičko – hemijskim svojstvima, kao i podaci o dubini kolektora i količini vode.

Slika 16. Dijagram koraka za sticanje prava za eksploataciju/korišćenje geotermalnog resursa